Islam Bilim Adamlari: Ebi-Ül Iz El Cezeri

Zamanin padisahi El Cezire’ye yaptigi çalismalari kitap olarak yazmasini söyler. Cezeri buna çok üzülür. Çünkü  verilen görev emirdir. Yazmasa kellesi tehlikededir. Yazarsa da bu sefer Avrupa mukallitleri tarafinda kitabinin çalinacagin bilmektedir. Onun için de yazmaya baslamistir.
 
Ne yazikki dedigi olmus ve Cezeri’nin kitabi bir kültür bakanimiz tarafindan Amerika kütüphanesinde bulunarak Türkiye’ye bir kopyasi filmle çogaltilarak getirtilmistir. Ancak o kitapta uygulama ile ilgili ve az da olsa teorik sayfalar gasp edilmis ve korktugu basinda gelmistir.
Kisaca Kitab-ül Hiyel adiyla bilinen eseri alti bölümden olusur. Kisaca Kitab-ül Hiyel adiyla bilinen eseri alti bölümden olusur. Bu kitabinda binkam (su saati) ile finkanlarin (kandilli su saati) saat-i müsteviye ve saat-i zamaniye olarak nasil yapilacagi; çesitli kap kacaklarin yapilisi; hacamat ve abdestle ilgili ibrik ve taslarin yapilisi; havuzlar ve fiskiyeler ile müzik otomatlari; çok derin olmayan bir kuyudan veya akan bir nehirden suyu yükselten aletler; birbirine benzemeyen muhtelif sekiller yer almaktadir.
Teorik çalismalardan çok pratik ve el yordamiyla deneysel çalismalar yapan Cezeri'nin kullandigi bir baska yöntem de yapacagi cihazlarin önceden kâgittan maketlerini insa edip geometri kurallarindan yararlanmasidir.
Ilk hesap makinesinden asirlar önce, ayni sistemle çalisan benzer bir mekanizmayi, gelistirdigi saatte kullanan Cezeri, sadece otomatik sistemler kurmakla kalmamis, otomatik olarak çalisan sistemler arasinda denge kurmayi da basarmistir.
Cezeri, otomatik kontrollü makinelerin ilki sayilan Jacquard  otomatik dokuma tezgâhini gelistirmistir. Cezeri, 600 yil önce degisik haznelerdeki suyun seviyesine göre ne zaman su dökecegine, ne zaman meyve ve içecek sunacagina karar veren otomatik hizmetçiyi gelistirmistir.
Bazi makinelerinde hidro mekanik etkilerle denge kurma ve harekette bulunma sistemine yönelen Cezeri, bazilarinda ise samandira ve palangalar arasinda disli çarklar kullanarak karsilikli etkileme sistemini kurmaya çalismistir.
Kendiliginden çalisan otomatik sistemlerden sonra su gücü ve basinç etkisinden yararlanarak kendi kendine denge kuran ve ayarlama yapan dengeyi olusturmasi, Cezeri'nin otomasyona katkida bulundugu en önemli konulardandir.
Fizikçi ve mekanikçi El Cezeri'nin diger bir eseri de Diyarbakir Ulu Camii’nin ünlü günes saatidir. 1206’da Cizre’de vefat etmistir.
 
El Cezeri’nin yaptigi eserlerin bazilarinin kayitlari buraya alinmistir.