Bolu beyi, at meraklisi bir beydir. Atçilikta usta olan seyisi Yusuf’u, güzel ve cins at aramak üzere baska yerlere gönderir. Yusuf günlerce gezdikten sonra, obanin birinde istedigi gibi bir tay bulur. Bu tayi doguran kisrak, Firat kiyisinda otlarken, irmaktan çikan bir aygir kisraga asmis, tay ondan olmustur. Irmak ve göllerin dibinde yasayan aygirlardan olan taylar çok makbuldür, iyi cins at olurlar.
Yusuf, tayi sahiplerinden satin alir. Yavrunun simdilik gösterisi yoktur. Hatta, çirkindir bile. Ama ileride mükemmel bir küheylan olacaktir. Yusuf bunu biliyor ve sevinerek geri dönüyor.
Bey, bu çirkin ve sevimsiz tayi görünce çok kizar, kendisiyle alay edildigini sanir ve kizginligindan, Yusuf’un gözlerine mil çektirir. Tayi da ona verir ve yanindan da kovar.
Kör Yusuf, köyüne döner. Olani biteni ogluna anlatir.
Yusuf ve küçük oglu Rusen Ali, Bolu Beyi’nden öç alacaklarina yemin ederler.
Baba ogul, baslarlar tayi terbiye etmeye.
Yillar geçer...
Tay artik mükemmel bir küheylan olmustur. Rüzgar gibi kosmakta, ceylan gibi siçramakta, türlü oyun bilmektedir. Bu arada Kör Yusuf’un oglu Rusen Ali de büyümüs, güçlü kuvvetli bir delikanli olmustur. O da her türlü savasçi alp oyunlarini ögrenmis bir babayigit olmustur.
Bir gece Yusuf, düsünde Hizir’i görür. Hizir ona yapacagi isi söyler. Hizir’in önerisiyle baba ogul yola çikarlar. Bingöl daglarindan gelecek üç sihirli köpügü Aras irmaginda beklerler. Bu üç sihirli köpükle Yusuf’un hem gözleri açilacak, hem intikam almak için gereken kuvvet ve gençligi elde edecektir.
Bunu bilen oglu Rusen Ali, köpükler gelince, babasina haber vermeden, kendisi içer. Yusuf, durumu ögrenince üzülür ama bir yandan da sevinir. Kendi yerine oglu, öcünü alacak bir bahadir olacaktir. Bu sihirli köpüklerden biri körün ogluna sonsuz yasama gücü, biri yigitlik, öteki de sairlik bagislamistir. Bir süre sonra Yusuf, ogluna öç almasini vasiyet ederek ölür.
Kör Yusuf’un oglu Rusen Ali daga çikar. Bolu beyinin gelen geçen kervanlarini soyar. Ünü her yana yayilmaya baslamistir.
Bu arada kendisi gibi Bolu beyine karsi duran kanun kaçaklarini yaninda toplanmaya baslarlar. Artik adi babasiyla bir anilan “Köroglu” olmustur. Bolu sehrinin karsisinda, Çamlibel’de, bir kale yaptirir. Küçük bir ordusu vardir. Çamlibel’de geçen kervanlardan haraç alir. Vermeyen kervanlari soyar. Bolu Beyi’nin üzerine gönderdigi ordulari bozguna ugratir.
Bir gün, güzelligini duydugu Üsküdar Kasapbasi’sinin oglu Ayvaz’i kaçirir, Çamlibel’e getirir, evlat edinir. Baska bir gün, Bolu Beyi’nin bacisi Döne Hanimi kaçirir, evlenirler.
Aradan yillar geçer, Bolu’yu basar, yakar, yikar. Bolu Beyi’nden babasinin öcünü alir. Bolu Beyi de Köroglu’na karsi düzenler kurar.
Bir defasinda Köroglu’nu, baska bir seferde de Ayvaz’i yakalatir. Zindana atar. Ama Köroglu ve adamlari her zaman kurnazlik ve cenkle zindandan kurtulurlar.
Köroglu ara sira Gürcistan, Çin gibi uzak ülkelere de seferler açar. Yeni yeni serüvenlere atilir, büyük vurgunlar yaparlar. Bu arada küçük ama heyecanli birçok olaylar da yasarlar.
Sonunda delikli demir (tüfek) ortaya çikinca eski bahadirlik gelenegi bozulur. Yigitligin, mertligin ne adi, ne de tadi, ne de sani kalmaz.
Bir gün Köroglu, beylerini toplayip o meshur sözü söyler. “Delikli demir çikti, mertlik bozuldu “ diyerek dagilmalarini söyler. Kendisi de kirklara karisir, kaybolur.
Zaten daha önceden kirat da sir olmustur bile. O kirat ki nice yillar olaganüstü bir güçle Köroglu’na hizmet etmistir. Köroglu’nun sanini yüceltmistir.
Baska bir söylentiye göre, bir yahudi bezirganin getirdigi tüfekle oynayan beyler, birbirlerini öldürürler. Köroglu da buna üzülerek kayiplara karisir denir. Yine bir baska söylentiye göre de, Köroglu dagda rastladigi çobanda tüfegi görür. Sorar ne oldugunu. Aldigi karsiliga inanmaz. Denemek için kendine çevirir ve tetige dokunur. Tüfegi tanimadigindan dolayi, kendini vurur ve yaralanarak bir müddet sonra da ölür. Bu hadiseden sonra da bassiz kalan beyleri de dagilirlar.
Yasli bir çinar gibi devrilen Köroglu’nun hikayesi sona erer.
Köroglu’nun efsanelesmesine en önemli tarafi mertligi, zalime karsi dik durusu. Garip, gurabaya karsi degil de zalime, güçlüye karsi koyusu, zenginden alip fakire dagitmasi, yüreginin cesareti ve bileginin gücü ile savasmasi, devletin gücünü kullanarak halka zulmedenlere karsi koyusu olmustur.
Tabi bu haliyle de halk tarafindan bir çete reisi gibi degil de, güçlüden yana degil, mazlumdan, hakki gasp edilenden yana oldugu için sevilmis ve biraz da halkin sevgisiyle, övgüsüyle efsanelesmistir.
Her ne kadar Bolu Beyi’ne isyaniyla bilinmis, meshur olmus olsa da, devletini seven bagli olan, halkinin özgürlügünden yana olup, Osmanli devletinin Iran ile giristigi savaslarda, devletinden yana olup, kendine bagli askerleri ile Iran’a karsi savasmis bir Türk yigididir.
Hatta bu yüzdendir ki Azerbaycan halkinin Köroglu’nun, Azerbaycan topraklarinda yasadigina dair efsaneleri vardir.
Okuyucuya tavsiyem, yeni nesillere, çocuklara ve belki de yetiskinlere Avrupa’nin sahte kahramanlarini, adil ya da zulüm ederek çalip fakire verdigi söylenen “Rabin Hood” yerine, zalimden alip fakire destek olan adil ve mert olan yigit Köroglu’nu ögretin.
Bu hikayedeki sözün özü de su ki;
Her devrin ve milletin, Bolu beyleri vardir ama onlarin karsisina dik duracak bir Köroglu da olacaktir.
Köroglu’nun bilinen en meshur misralari söyledir;
Benden selâm olsun Bolu Beyi’ne,
Çikip su daglara yaslanmalidir,
At kisnemesinden, kalkan sesinden
Daglar seda verip seslenmelidir.
Düsman geldi tabur tabur dizildi,
Alnimiza kara yazi yazildi.
Tüfek icat oldu, mertlik bozuldu.
Egri kiliç kinda paslanmalidir.
Köroglu düser mi eski sanindan,
Ayirir çogunu er meydanindan,
Kirat köpügünden düsman kanindan
Çevrem dolup salvar islanmalidir.
Huzurlu Günler...
